Aan welk thema kun je zo’n cultureel jaar eigenlijk hangen? Intendant Lucien Geelhoed: “Om Culturele Hoofdstad te worden moet je vernieuwen. Zoals Liverpool deed bijvoorbeeld. Die stad schaamt zich voor haar slavernijverleden. ‘Help ons de geschiedenis recht te zetten’, was hun vraag in het bidbook. En dat deden ze. Onder meer door het openen van een slavernijmuseum. Of neem een voorbeeld aan de Litouwse stad Kaunas. Na decennialange onderdrukking ontwikkelen zij, dankzij alle culturele activiteiten, een eigen identiteit. Onze musea, monumenten en hofjes zijn er al 400 jaar. Daar redden we het niet mee. Er is lef nodig.”
Binnenstadmanager Chanella MacKay benadrukt dat cultuurwethouder Yvonne van Delft het idee fantastisch vindt, maar dat de input uit de stad moet komen: “Als de stad ervoor gaat, maken wij een voorstel waar het college unaniem ‘ja’ tegen zegt.” Waar aanwezigen haar kortetermijnvisie verwijten, wil de wethouder de stad laten participeren en die niets opleggen. Meta Knol: “Leeuwarden was in 2018 culturele hoofdstad. Het gemeenteplan werd door de Friese bevolking weggehoond, waarna zij zelf met een nieuw plan kwam. Dat is dus óók een idee. Dat de gemeente een voorstel doet, waarop de stad vervolgens reageert.”
Beleidscoördinator Bie Muusze merkt op dat de Leidse kunstenaars niet zijn verenigd: “Waar musea en podia krachten bundelen, is de kunstscene in Leiden een blinde vlek. Wij werken aan een atelier- en broedplaatsbeleid samen met de kunstenaars.” De groep is het erover eens dat dit een voorwaarde is voor de bottum-up inbreng die de wethouder wenst.
Ariadne Schmidt, bijzonder hoogleraar geschiedenis, oppert ten slotte een cultureel jaar in het teken van vrijheid: “Wat doen wij om vrijheid te behouden? Hoe voelt zich iedereen zich gehoord? Een actueel thema dat aansluit bij de viering van het universiteitsjubileum.”
Het thema, de koers, een stip op de horizon, het wordt deze avond niet bereikt. Tafelgastheer Guido Marchena: “Dat is voor nu ook nog niet nodig. We gaan dit onderwerp nog in vele samenstellingen bespreken.”
In wijken waar men omziet naar elkaar, wonen ouderen langer en gezonder zelfstandig. Kunst- en cultuurinitiatieven spelen hierin een rol door het faciliteren van ontmoeting, prikkeling en ontspanning. Onderstaande initiatieven zijn, landelijk of in Leiden, al uitgerold:
1. Memorabel-programma
Museum De Lakenhal organiseert dementievriendelijke workshops en rondleidingen voor mensen met dementie en hun naasten. Museum Boerhaave sluit hier binnenkort bij aan. Martine Heruer en Anouk Heesbeen haalden dit Amerikaanse programma naar Leiden.
2. It takes a village to grow old
Ontmoeting en contact tussen buurtbewoners dankzij kunst in de wijk. Dat is de gedachte achter het project: ‘It takes a village to grow old’. Wijkbewoners die elkaar kennen, gaan automatisch ook op elkaar letten en voor elkaar zorgen. Dit maakt buurten dementievriendelijker en veiliger. Dit project draait in de Vondel- en Helmersbuurt in Amsterdam.
3. Kunst in de zorg
Leyden Academy on Vitality and Ageing onderzoekt de impact van kunstinitiatieven op ouderen, medewerkers en kunstenaars. Denk bijvoorbeeld aan participatiekoren, danslessen kunstateliers en exposities in verpleeghuizen.
Geïnspireerd geraakt schrijven de workshopdeelnemers eigen projectideeën op. Drie voorstellen werken de deelnemers vervolgens in subgroepen verder uit:
1. Virtual reality
Breng het museum naar de oudere als de oudere niet meer naar het museum kan, is de gedachte achter tentoonstellingen in virtual reality. Het Rijksmuseum bijvoorbeeld, biedt dit aan. Kunnen Leidse musea dit ook?
2. Generatie-dynamiek
Ontmoetingen tussen verschillende leeftijdsgroepen, oftewel intergenerationeel contact, zorgt voor dynamiek, een beter welbevinden van ouderen en vergroot de denkwereld van jongeren. Kunst helpt hierbij. Denk bijvoorbeeld aan studenten of scholieren die met ouderen een toneelstuk opvoeren, schilderen of beeldhouwen.
3. Inclusieve kunst- en cultuur
Kan het bestaande aanbod van musea, kunst en evenementen vriendelijker voor ouderen? Een verkleinde collectie bijvoorbeeld maakt rondleidingen dementievriendelijker, concerten zijn prikkelarmer als het aantal bezoekers wordt beperkt en een evenement zoals de Kunstroute kan inclusiever door kunst naar verpleeghuizen te brengen.
Het bleef deze workshop bij ideeën delen en verkennen. Voor concrete uitwerking was de tijd te kort. Huijg: “Dat was jammer, er was genoeg energie! Workshopdeelnemers en lezers nodig ik uit contact op te nemen. Wellicht kunnen we, samen met Leiden Kennisstad, nóg een bijeenkomst organiseren.”
“Wat is een goed thema voor Leiden als culturele hoofdstad in 2033? Wat is die spannende vraag waarmee wij én winnen én de stad verder helpen? Die vraag ga ik stellen aan de Haagweg-kunstenaars tijdens onze algemene ledenvergadering. De workshop vanavond vond ik heel fijn. In de discussie vanavond deden wij kunstenaars ertoe. Wij kregen, na twee jaar stilte, ineens weer een stem. Ik ben er emotioneel van. Leiden heeft ons nodig.”
“Er bestaan veel mooie initiatieven voor het toegankelijk maken van kunst. Hoe mooi zou het zijn als we deze initiatieven gaan inzetten voor ouderen?”
“Niet wie je bent maar wat je wil worden, is de belangrijkste vraag voor Leiden als het zich kandidaat stelt als Culturele Hoofdstad 2033. Houd jezelf een spiegel voor. Wees kritisch. Waar zitten je sterktes? Je zwaktes? Volle denkkracht is nodig vanuit de stad en het bestuur. Als je het mij vraagt, zeg ik met een knipoog: burgemeester Henri Lenferink zat vanavond aan de verkeerde tafel.”
“Het Pilgrimjaar in 2020 was van bovenaf bedacht. Nu wil Leiden in 2033 Culturele Hoofdstad van Europa worden. Dan zou het mooi zijn als er meer bottom-up initiatieven zijn. Maar in deze fase gaat het nog om het creëren van draagvlak. Daar zie ik voor mezelf nog geen rol in. Ik ben wel benieuwd hoe het besluitvormingsproces van de gekozen thema’s eruit gaat zien.”
“Ik ga kijken of ik studenten met ouderen in contact kan brengen. Ik denk dat dat voor beiden een verrijking is. Vanavond is mij vooral opgevallen dat we al heel veel mooie dingen doen en dat we eigenlijk vaker op deze manier moeten samenkomen. We hebben een plek of mens nodig waar we terechtkunnen. Een verbindingsmakelaar.”
“Memorabel organiseert in Museum De Lakenhal rondleidingen die dementievriendelijk zijn. Is dit mogelijk in alle Leidse musea? Kunnen concerten prikkelarmer in Gebr. De Nobel? Kan de Kunstroute rolstoelvriendelijker? Het zijn voorbeelden van het inclusiever maken van de samenleving voor dementerenden en ouderen in het algemeen, die ik graag verder onderzoek.”
